Kişinin entelektüel ve sosyal yeteneklerinin, günlük fonksiyonlarını etkileyecek şekilde ilerleyici kaybıdır. Hastalık doğası gereği ilerleyici özelliktedir. Beyin kabuğuna ilişkin üst düzey işlevlerin genel olarak bozulmasıdır. Bunlar, kişinin çevreyi farkındalığı (bilinci) bozulmaksızın, bellek, günlük yaşamın gereksinimleriyle başa çıkabilme yeteneği, algı ve devinime ilişkin işlevler, koşullara uygun düşen toplumsal davranışın korunabilmesi ve duygusal tepkilerin kontrolünde bozulma şeklinde sıralanabilir. Büyük çoğunlukla geri dönüşsüz ve ilerleyici bir durumdur.

Demanslı bir kişide; hafıza, düşünme, mantık yürütme, yer ve zaman tayini, okuduğunu anlama, konuşma, günlük basit işleri yapma gibi işlevlerde bozukluklar görülür. Entelektüel fonksiyonlardaki bu aksaklıklar zamanla hastanın günlük yaşam aktivitelerini sürdürmesini olanaksız hale getirir. Bu durum, hastanın yıkanma, yemek yeme gibi günlük tüm ihtiyaçlarının bir başkası tarafından karşılanmasını zorunlu kılar.

Normal yaşlanma sürecinde beyin fonksiyonları bir miktar geriler ancak her yaşlıda demans belirtileri bulunmaz. Bunun en iyi ayırıcı kriteri kişinin kendi işlerini yardımsız olarak yapabilmesidir. Fiziksel hastalığı olmadığı halde günlük yaşam aktiviteleri (yemek yeme, giyinme, temizlenme vb.) için bile yardım gereken hastalarda demans düşünülmelidir. Yaşlıların çoğu hafızalarının eskisi kadar iyi olmadığından yakınmaktadır. Örneğin isimleri ve yapacakları işleri hatırlamakta güçlük çekerler. Bu demans anlamına gelmez.

Demans 65 yaşının üstünde olan insanların yaklaşık %15'inde görülür. Hastalığın görülme sıklığı yaşla doğru orantılı olarak artmaktadır. 80'li yaşlarda her iki yaşlıdan birinde demans görülmektedir. Özellikle yakın hafızası zayıflar ve yapılan sohbetler, çarşıdan alması gereken şeyler gibi günlük işleri unutmaya başlar. Fakat her unutkanlık bir demans belirtisi değildir. Örneğin anneniz pişirdiği pastayı size ikram etmeyi unutursa bu unutkanlıktır. Fakat pastayı pişirdiğini unutursa ortada ciddi bir problem var demektir.

Demans hastalığının kesin teşhisi ancak otopsi yapılarak beyin dokusunun mikroskop altında incelenmesiyle konur. Bu, rutinde kullanılamayacak bir yöntemdir. Uzun yıllar devam eden araştırmalar sonucunda geliştirilen bir takım testler ve klinik muayene ile hastalığın tanısı konabilir.

Demans teorik olarak dört evreye ayrılmıştır. Demanslı bir hastada her evrede aşağıdaki davranışlar gözlenir.

Birinci evre: Hafif derecede;

• Unutkanlık (özellikle yakın döneme ait hafıza problemleri),
• Konuşurken doğru kelimeleri bulamama,
• Okuduklarını anlamada zorlanma,
• Zaman kavramında bozukluk,
• Mantık yürütme ve karar vermede zorluklar,
• İş ve sosyal aktivitelerde düzensizlik,
• Hobi ve aktivitelere ilgi kaybı yaşanır

İkinci evre: Orta derecede;

• Unutkanlık daha belirgin hal alır.
• Hasta işlerini yapabilir fakat bağımsız yaşaması kendisi için zararlı olabilir.
• Hijyenik bakımını sürdüremez, giyimi düzensizleşir.
• İşini ve aile sorumluluklarını ihmal etmeye başlar.
• Dışarıda kaybolabilir veya bulunduğu yeri karıştırabilir.
• Anormal davranışlar başlayabilir.

Üçüncü evre: Demans şiddetlendikçe;

• Yakınlarını dahi tanıyamaz hale gelir.
• Ev içinde yolunu bulamaz.
• Günlük basit işleri yapamaz.
• Konuşmaları anlaşılmaz olur.
• Mesane ve barsak inkontinası (idrar ve dışkı kaçırma) başlar.
• Devamlı bir bakıcıya ihtiyaç vardır.

Son aşamalarda;

• Hastanın tüm vücut fonksiyonları etkilenir.
• Tümüyle yatağa bağımlı hale gelir.

Genellikle bir enfeksiyon ile hasta kaybedilir.